Lang voordat België bestond, voordat iemand van een Vlaamse deelstaat had gehoord en eeuwen voordat het moderne nationalisme zijn intrede deed, werd in Brabant een opmerkelijk beginsel vastgelegd: een machthebber kon zijn aanspraak op gehoorzaamheid verliezen wanneer hij de rechten en vrijheden van het land schond.

Dat beginsel kreeg een bijzondere uitdrukking in de Blijde Inkomst van 1356, waarin de verhouding tussen de Brabantse landsheer en zijn onderdanen werd vastgelegd. De zogenaamde weerstandsclausule bepaalde, onder bepaalde voorwaarden, dat de onderdanen hun gehoorzaamheid aan de hertog mochten opschorten wanneer die zijn verplichtingen niet nakwam. Voor een middeleeuwse samenleving was dat een betekenisvolle beperking van het vorstelijk gezag.

Voor Nieuw-Brabantse Belangen vormt dat beginsel een belangrijke historische inspiratiebron. Niet omdat wij terugverlangen naar de middeleeuwen. Integendeel. Wij willen een eeuwenoude gedachte over machtsbegrenzing verder ontwikkelen binnen een vrije, democratische en transculturele samenleving.

Van Kortenberg tot de Brabantse Omwenteling

De Blijde Inkomst ontstond niet uit het niets. Al in 1312 werd met het Charter van Kortenberg een poging ondernomen om het vorstelijk bestuur aan afspraken en toezicht te onderwerpen. In 1356 bevestigde de Blijde Inkomst verschillende rechten, privileges en bestuurlijke afspraken van het hertogdom Brabant. En toen keizer Jozef II in de achttiende eeuw ingreep in de bestaande Brabantse instellingen en privileges, groeide het verzet dat in 1789 uitmondde in de Brabantse Omwenteling.

Die gebeurtenissen waren historisch verschillend. Hun deelnemers hadden uiteenlopende belangen en zeker niet allemaal dezelfde opvattingen over vrijheid. Toch herkennen wij daarin een terugkerende Brabantse politieke traditie: het verzet tegen de concentratie van macht bij een gezag dat zich boven de bestaande rechten en instellingen probeert te plaatsen.

Wat wij in Brabant graag het sjotten naar boven noemen, heeft daarmee een historische dimensie. Niet blind gehoorzamen omdat iemand een kroon draagt, een ministertitel bezit of een hoge positie bekleedt. Niet aannemen dat gezag automatisch gelijk heeft. Maar vragen stellen, tegenspreken, controleren en, wanneer noodzakelijk, op vreedzame en democratische wijze weerstand bieden.

Het recht van weerstand is geen vrijbrief voor geweld

Dat onderscheid is essentieel. Nieuw-Brabantse Belangen beschouwt het historische recht van weerstand niet als een recht om geweld te gebruiken zodra men het oneens is met een regering. De middeleeuwse clausule kan bovendien niet zonder meer worden overgezet naar de hedendaagse rechtsorde. Onze moderne democratie beschikt over andere instrumenten: vrije verkiezingen, onafhankelijke rechtspraak, grondrechten, het recht om te betogen, de vrijheid van meningsuiting en democratische controle.

Maar de achterliggende gedachte blijft waardevol. De overheid bestaat niet om haar eigen macht te bestendigen. Zij ontleent haar legitimiteit aan de mensen wier rechten zij behoort te beschermen. Wanneer bestuurders die rechten aantasten, moeten burgers over middelen beschikken om hen ter verantwoording te roepen.

Een samenleving waarin kritiek op de macht wordt beschouwd als een bedreiging, verliest een wezenlijk onderdeel van haar democratische karakter.

De vrijheid van een samenleving wordt niet gemeten aan de gehoorzaamheid van haar burgers, maar aan de ruimte die zij hebben om hun machthebbers tegen te spreken.

Brabant is geen bloed, geen bodem en geen vitrinekast

Maar wat maakt iemand dan Brabander? Voor Nieuw-Brabantse Belangen is het antwoord niet te vinden in een stamboom, een geboorteakte of een vermeende zuiverheid van afkomst. Wij verwerpen een identiteit die mensen opsluit in bloed, bodem of een onveranderlijk cultureel verleden.

Brabant is door de eeuwen heen gevormd door mensen die kwamen, vertrokken, terugkeerden, handelden, studeerden, werkten en ideeën uitwisselden. De handelsnetwerken van Antwerpen, de intellectuele wereld van Leuven en de culturele verscheidenheid van Brussel tonen hoe contacten over grenzen heen mee vormgaven aan de geschiedenis van Brabant.

Daarom beschouwen wij cultuur niet als een kostbaar voorwerp dat in een vitrinekast moet worden bewaard. Cultuur leeft doordat mensen haar voortdurend veranderen. Tradities kunnen worden doorgegeven, maar ook opnieuw worden geïnterpreteerd. Een samenleving is geen Bokrijk waarin de bewoners verplicht worden een vooraf vastgelegde historische rol te spelen.

Niet monocultureel, niet opgesloten in hokjes, maar transcultureel

Nieuw-Brabantse Belangen vertrekt daarom vanuit een transculturele opvatting van de samenleving. Wij verwerpen de gedachte dat één onveranderlijke cultuur de norm moet zijn. Maar wij stellen ook vragen bij vormen van multiculturalisme die culturen voorstellen als afzonderlijke, duidelijk afgebakende gemeenschappen.

In onze opvatting zijn culturen voortdurend met elkaar verweven. Mensen nemen gebruiken, ideeën, woorden, smaken, levenswijzen en overtuigingen van elkaar over. Wie zich in Brabant vestigt, kan door de samenleving worden beïnvloed, maar beïnvloedt die samenleving ook zelf.

Het Brabantse zwanzen: de macht van haar voetstuk halen

De Brabantse vrijheidsopvatting heeft in onze politieke benadering nog een andere uitdrukking: het zwanzen. Zwanzen is niet zomaar grappen maken. Het is spelen met betekenissen, de ernst van machthebbers relativeren en de vanzelfsprekendheden van het politieke discours onderuit halen.

Daarom maken wij bij Nieuw-Brabantse Belangen geregeld gebruik van retorische omkering. Wanneer nationalisten historische grenzen aanhalen om hun politieke eisen te onderbouwen, stellen wij de vraag waarom zij dan het historische graafschap Vlaanderen verwarren met de veel grotere hedendaagse Vlaamse politieke ruimte.

Wanneer gesproken wordt over een Vlaamse leidcultuur, gebruiken wij soms bewust het begrip Brabantse leidcultuur om te tonen hoe verschillend dat woord kan worden ingevuld. Maar onze bedoeling is niet een Vlaamse culturele norm te vervangen door een Brabantse culturele dwang.

Die retorische omkering is tegelijk kritiek en humor. Ze ontleedt politieke redeneringen door ze vanuit een ander perspectief te bekijken. En ze herinnert ons eraan dat machthebbers nooit boven spot of kritiek mogen staan.

Het recht van weerstand begrenst de macht. Het Brabantse zwanzen doorprikt haar pretenties. Beide hebben binnen onze politieke filosofie hun plaats.

Geen nieuwe almacht onder een Brabantse vlag

Ons streven naar Brabantse autonomie mag daarom niet worden verward met de wens om eenvoudigweg een bestaande centrale macht te vervangen door een andere. Het zou weinig betekenen om de macht van de Belgische of Vlaamse instellingen te bekritiseren, om vervolgens een Brabantse overheid op te richten die zich even onaantastbaar gedraagt.

Een Brabantse republiek moet zelf onderworpen blijven aan democratische controle, rechtszekerheid, fundamentele vrijheden en het subsidiariteitsbeginsel. Tegelijk erkennen wij dat maatschappelijke vraagstukken de grenzen van regio’s overschrijden. Daarom staat ons streven naar autonomie niet tegenover transnationale samenwerking.

Vrijheid is ook bevrijding van economische almacht

De Brabantse vrijheidsidee mag zich evenmin beperken tot het bestrijden van politieke machtsconcentratie. Wie afhankelijk is van een werkgever, onderneming of overheid voor zijn bestaanszekerheid, kan formeel over rechten beschikken en toch in zijn dagelijkse leven weinig werkelijke vrijheid ervaren.

Daarom verbindt Nieuw-Brabantse Belangen politieke vrijheid met economische democratie, solidariteit en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. De economie behoort ten dienste te staan van de mens, niet andersom.

Een eeuwenoude gedachte met een open toekomst

Wij willen geen samenleving die zich terugplooit op een vermeend zuiver verleden. Wij willen een samenleving die haar geschiedenis kent, haar machthebbers controleert en zich openstelt voor nieuwe mensen en ideeën.

Een samenleving waarin identiteit geen verplicht uniform is, maar een vrije en voortdurende ontmoeting. Waarin bestuurders niet boven de burgers staan, maar aan hen verantwoording verschuldigd zijn. En waarin het recht om de macht tegen te spreken nooit afhankelijk wordt van de toestemming van diezelfde macht.

Brabantse vrijheid is geen kwestie van bloed of bodem. Zij is een keuze voor menselijke waardigheid, machtsbegrenzing, solidariteit en een open samenleving.

Wie die vrijheid onderschrijft, kan zich Brabander noemen. Want Brabant is niet alleen wat het ooit geweest is. Brabant is ook wat wij er samen, in vrijheid, van maken.

Vrijheid boven willekeur. Recht boven macht. Verbondenheid zonder grenzen.

Redactionele noot: Een onduidelijke zin uit de beeldversie is weggelaten; een herhaalde alinea is één keer opgenomen. Het originele beeld is hieronder beschikbaar.